Zadania

Zadanie 1

Przygotowanie do druku i druk dwujęzycznej (angielski/polski) monografii pt. Od Grodów Czerwieńskich do linii Curzona. Dzieje środkowego Pobuża w wiekach średnich oraz postrzeganie formowania się wschodniej granicy Polski w historiografii XVIII-XXI w.

Konsultanci: Matthias Hardt, Christian Lübke (Lipsk).

Opis syntetyczny:

Tom będzie obejmował opracowania mediewistów (Adrian Jusupović, Andrzej Janeczek) poświęcone regionowi nadbużańskiemu w X-XV w., historyka historiografii (Katarzyna Błachowska) i archeologa (Marcin Wołoszyn), prezentujących ustalenia na temat historii badań w XVIII-XXI w. Z kolei Mirosław P. Kruk przedstawi studium na temat historii zainteresowań sztuką strefy prawosławnej w polskiej historii sztuki. W studium etnologów (Roman Čmelyk, Lech Mróz) zostaną przedstawione wyniki terenowych badań etnologicznych realizowanych od 2012 r. przez Autorów (wraz z polskimi i ukraińskimi studentami) po obu stronach dzisiejszej granicy na Bugu, a więc po obu stronach tzw. linii Curzona.

Opis szczegółowy:

Adrian Jusupović:

1). Grody Czerwieńskie: analiza literatury, źródeł pisanych na temat Grodów Czerwieńskich, Wołynia, rzeki Bug. Specjalne miejsce w badaniach zajmie Historia Rosyjska V. N. Tatiščeva, traktowana w historiografii nie tyle jako opracowanie naukowe, ile skarbnica informacji zaczerpniętych z rzekomo zaginionych latopisów. Przewidziano m.in. analizę oryginalnych tekstów (kwerendy w Moskwie i Kijowie).

2). Wołyń: analiza literatury, źródeł pisanych na temat historii politycznej Wołynia w X-XIII w. (podziały terytorialne, przynależność polityczna poszczególnych regionów). Zagadnienie powyższe nie doczekało się dotychczas pogłębionego studium. Literatura przedmiotu koncentruje się na wybitniejszych jednostkach i ich władztwie, ignorując tak liczne w drugiej połowie XII w. księstwa udzielne.

 Andrzej Janeczek – Ziemie nad środkowym Bugiem w XIV-XV wieku.

W opracowaniu zaprezentowane zostaną ustalenia dotyczące zarówno całego regionu, jak i najbliższego otoczenia grodzisk w Czermnie i Gródku. W części pierwszej omówione zostaną zagadnienia w szerszej skali:

1). Przemiany w XIV wieku – nowy ład polityczny na ziemiach byłego księstwa halicko-wołyńskiego;

2). Przeformowanie podziałów politycznych – wyłonienie się granicy polsko-litewskiej oraz granicy Korony z lennem mazowieckim;

3). Stare ziemie w nowym kształcie: księstwo bełskie pod rządami mazowieckich Piastów i ziemia chełmska w składzie Korony;

4). Zagadnienie przetrwania starych struktur grodowych w podziale administracyjnym drugiej połowy XIV-XV w. – możliwości rekonstrukcji;

5). Organizacja terytorialna Cerkwi i Kościoła katolickiego w regionie.

Zaprezentowane zostaną także ustalenia dotyczące historii osadnictwa:

1). Przeobrażenia osadnicze w XIV-XV w.;

2). Nowa urbanizacja według modelu prawa niemieckiego;

3). Układ drożny;

4). Bug – bariera czy pomost? Znaczenie środkowego Bugu u schyłku średniowiecza.

Część trzecia to studium na temat krajobrazu późnośredniowiecznego i wczesnonowożytnego okolic Czermna i Gródka, w ramach którego omówione zostaną następujące zagadnienia:

1). nowe lokalne ośrodki władzy: Hrubieszów i Tyszowce – sukcesja po Wołyniu i Czerwieniu?;

2). Czermno (Czerwień) i Gródek (Wołyń) na najstarszych mapach topograficznych (od I zdjęcia wojskowego Galicji 1779-1783 i map delimitacji granic rozbiorowych).

Katarzyna Błachowska – Ruś Kijowska, pogranicze polsko-ruskie w polskiej, rosyjskiej i ukraińskiej historiografii.

W studium zaprezentowane zostaną dzieje polskich, rosyjskich i ukraińskich badań nad Rusią Kijowską, zwłaszcza tzw. Rusią Czerwoną i pograniczem polsko-ruskim, od wieku XVIII aż po współczesność. Dużą rolę odgrywać będzie analiza zależności wyobrażeń o przeszłości od aktualnej sytuacji politycznej, czynników takich jak:

1). rozbiory;

2). konflikt polsko-ukraiński w Galicji;

3). konflikt polsko-rosyjski o tzw. Chełmszczyznę;

4). polsko-ukraińskie napięcia w okresie II RP;

5). dominacja ZSRR w Europie Środkowej w latach 1944-1989/91.

Osobny rozdział zostanie poświęcony polskiej myśli historycznej na emigracji.

Marcin Wołoszyn – Ruś Kijowska, pogranicze polsko-ruskie w polskiej, rosyjskiej i ukraińskiej archeologii.

W studium zaprezentowane zostaną dzieje polskich badań archeologicznych na temat Grodów Czerwieńskich, Wołynia i Przemyśla. Szczególna uwaga poświęcona zostanie następującym postaciom/zagadnieniom:

1). Zorian Dołęga Chodakowski – Czermno i Gródek oczami archeologa-romantyka;

2). Bohdan Janusz i archeologia Galicyi wschodniej i południowo-wschodnich kresów II RP;

3). Roman Jakimowicz i Jakub Hoffman a archeologia Wołynia;

4). Jarosław Pasternak i archeologia Halicza;

5). Czermno 1940 – polityczne okoliczności prac wykopaliskowych Lwa Čykalenko;

6). Prace Komisji do Badań Grodów Czerwieńskich 1952-1955.

Poza wynikami studiów archiwalnych opracowanie zostanie uzupełnione o – przekazane Autorowi – wspomnienia uczestników badań w Gródku i Czermnie w latach 1952-55:

1). Andrzeja Abramowicza;

2). Jerzego Gąssowskiego;

3). Tadeusza Malinowskiego;

4). Jerzego Okulicza.

Opublikowane zostaną także odpowiednie fragmenty wspomnień Konrada Jażdżewskiego (Autor tej części opracowania przeprowadził także obszerne rozmowy z Andrzejem Poppe oraz Andrzejem Zbierskim).

Roman Čmelyk, Lech Mróz – Studium etnologiczne.

Autorzy przedstawią sposób postrzegania granicy na Bugu i jej formowania się w ujęciu antropologii kulturowej. Opracowanie będzie nawiązywać do opracowania R. Čmelyk, L. Mróz, Pamięć przedzielona rzeką, [w:] Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa 2010, s. 65-96, w którym Autorzy omówili tereny na południe od środkowego Pobuża.

Stan realizacji zadania: w trakcie – na ukończeniu

Zadanie 2

Przygotowanie do druku i druk dwujęzycznej (angielski/polski) monografii pt. Gródek w świetle badań dawnych (1952-55) ze szczególnym uwzględnieniem cmentarzyska na majdanie grodziska. Analizy archeologiczne, antropologiczne i fizykochemiczne

Konsultanci: Vujadin Ivaniśević, Perica Špehar (Belgrad).

Opis syntetyczny:

Przygotowanie monograficznego, dwujęzycznego (angielski/polski) opracowania wyników badań prowadzonych w Gródku w latach 1952-55. Najważniejszym zadaniem jest publikacja ogromnego (liczącego blisko 500 grobów) cmentarzyska, funkcjonującego na majdanie grodu. Zabytki archeologiczne oraz dokumentacja z tych badań znajdują się w Muzeum Zamojskim w Zamościu, a także w Zakładzie Antropologii PAN we Wrocławiu, gdzie przechowywane są szczątki kostne osób pochowanych w Gródku. Analizie archeologicznej (Jerzy Kuśnierz) towarzyszyć będzie możliwie wszechstronna analiza antropologiczna (Sławomir Kozieł wraz z zespołem), oraz numizmatyczna (Jacek Feduszka).

Opis szczegółowy:

Jerzy KuśnierzGródek w świetle badań dawnych (1952-55) – analiza archeologiczna.

Wykonane zostanie kompleksowe opracowanie wyników badań przeprowadzonych zwłaszcza na majdanie grodziska, w tym ogromnego cmentarzyska (liczącego ok. 500 grobów). Początki funkcjonowania tej nekropolii tożsame są zapewne z zaprzestaniem funkcjonowania grodu jako punktu osadniczego, szczególnie istotne będzie więc możliwie precyzyjne datowanie grupy najstarszych pochówków.

 Jacek FeduszkaGródek w świetle badań dawnych (1952-55) – znaleziska numizmatyczne.

W ramach zadania zostanie wykonana pełna dokumentacja fotograficzna oraz klasyfikacja typologiczno-chronologiczna monet odkrytych w trakcie badań w Gródku.

Sławomir Kozieł wraz z zespołemCmentarzysko w Gródku w świetle badań dawnych (1952-55) – analiza antropologiczna.

W Polskiej Akademii Nauk Zakład Antropologii we Wrocławiu przechowywane są szczątki kostne osobników pochowanych na cmentarzysku w obrębie grodziska w Gródku, wydobyte w trakcie badań w l. 1952-55. W opracowaniu autorstwa T. Belniak, T. Krupiński, M. Magnuszewicz, J. Rauhut, Z. Szczotkowa pt. Cmentarzysko w Gródku nad Bugiem XIII-XVII w., Materiały i Prace Antropologiczne, 50, Wrocław 1961, uwzględniono 303 szkielety i 264 czaszki. Obecnie materiał ten jest mniej liczny z powodu uszkodzeń w czasie powodzi w 1997 roku; w dobrze zachowanym stanie znajduje się 118 czaszek męskich i 81 żeńskich.

W ramach zadania zostanie wykonany opis szczątków poszczególnych osobników (płeć, wiek, ewentualnie dane o przebytych chorobach etc.). Dodatkowo zostaną przeprowadzone badania na pierwiastki śladowe i koncentracje izotopów trwałych tlenu. Wyniki badań porównane zostaną z danymi dotyczącymi ówczesnych, innych populacji w Polsce i na Ukrainie, a zwłaszcza z wynikami analiz szczątków ludzkich z cmentarzysk w Wielkopolsce (Dziekanowice), Małopolsce (Wawrzeńczyce) oraz na Ukrainie (Dźwinogród). Materiał z wymienionych stanowisk zostanie udostępniony przez prowadzących badania: Anna i Jacek Wrzesińscy, Anna i Krzysztof Mazur oraz Viera Hupalo. Szczególna uwaga zostanie poświęcona pochówkowi ze stanowiska Gródek, stan. 1C (wojownik wyposażony w łuk refleksyjny [element wschodni] oraz miecz proweniencji nadreńskiej). Należy jeszcze wyjaśnić, że próby badań genetycznych na tym materiale były już podejmowane, niestety okazał się on zbyt słabo zachowany dla tego rodzaju analiz. Dodatkowo uzyskane, dzięki badaniom fizykochemicznym, dane pozwolą na określenie zachowań żywieniowych (skład diety, okresy niedożywienia związane przerwaniem karmienia piersią) badanych populacji.

Stan realizacji zadania: w trakcie – na ukończeniu

Zadanie 3

Przygotowanie do druku i druk dwujęzycznej (angielski/polski) monografii pt. Gródek w świetle tzw. znalezisk luźnych w zbiorach Muzeum im. St. Staszica w Hrubieszowie. Katalog, analiza typologiczno-chronologiczna

Konsultanci: Aleksander E. Musin, Anna A. Peskova (St. Petersburg)

Opis syntetyczny:

Finalizacja prac nad dwujęzycznym (angielski/polski) tomem zawierającym katalog oraz analizę typologiczno-chronologiczną 550 wczesnośredniowiecznych zabytków odkrytych na terenie wsi Gródek w latach 1980 – 2008 i przekazanych do Muzeum w Hrubieszowie w 2008 r.

Stan realizacji zadania: w trakcie – na ukończeniu

Zadanie 4

Przygotowanie do druku i druk dwujęzycznej (angielski/polski) monografii pierwotny tytuł: Czermno – w świetle wyników badań dawnych (1940; 1952; 1976-79); za wyjątkiem ceramiki

Konsultanci: Andrzej Buko, Michał Parczewski.

Opis syntetyczny:

W ramach zadania powstało kompleksowe (2-tomowe) opracowanie prezentujące wyniki badań w Czermnie w latach 1940, 1952 (Marcin Wołoszyn) i 1975-79 (Marek Florek). W tym drugim opracowaniu uwzględnione zostały dodatkowo wyniki innych, krótszych sezonów badawczych (1985; 1997). Przy opracowaniu wyników badań z lat 1975-79 zostały wykorzystane: oryginalna dokumentacja, zabytki przechowywane w Muzeach w Hrubieszowie, Tomaszowie Lubelskim i Zamościu, ale przede wszystkim seria prac magisterskich powstałych w IA UMCS w latach 80-tych XX w., które prezentują wyniki prac Jana Gurby w Czermnie.

Ostateczny tytuł monografii to: The early medieval settlement complex at Czermno in the light of results from past research (up to 2010). Material evidence = Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Czermnie w świetle wyników badań dawnych (do roku 2010). Materiały źródłowe, pod. red. M. Florek, M. Wołoszyn, t. III , Kraków-Leipzig-Rzeszów-Warszawa 2016.

Opis szczegółowy:

Lista prac magisterskich (w porządku alfabetycznym) opisujących badania J. Gurby:

1). M. U. Aleksandrowicz, Czermno stan. 1. Opracowanie zabytków archeologicznych z wykopu NE 32A oraz ozdób szklanych z grodziska;

2). J. Arciszewska, Zespół osadniczy wczesnośredniowiecznego Czermna. Opracowanie materiałów ze stanowiska 1, aru 32B oraz wyrobów szklanych ze stan. 3;

3). I. Chrzanowska, Wczesnośredniowieczne grodzisko we wsi Czermno, woj. Zamość – opracowanie materiałów z wykopów 51C i 61A;

4). J. Koj, L. Kamińska-Koj, Wyniki badań archeologicznych wału grodziska wczesnośredniowiecznego w Czermnie;

5). L. Pawlata, Osada i cmentarzysko wczesnośredniowieczne na st. 3 w miejscowości Czermno-Kolonia, gm. Tyszowce, woj. Zamość (z badań wykopaliskowych w 1976 r.);

6). M. Pomarańska, Wczesnośredniowieczne grodzisko Czermno “Czerwień“ w woj. zamojskim – opracowanie materiałów pochodzących z wykopu NE 51 B/D;

7). R. Pomarański, Czermno: stanowisko II – podgrodzie – opracowanie materiałów pochodzących z wykopów A i B;

8). A. Rusin-Kaczmarek, Opracowanie materiału z wykopu NE1C, stan. 1, z wczesnośredniowiecznego grodziska w miejscowości Czermno-Kolonia, gm. Tyszowce, w. Zamość oraz wyrobów z kości z kompleksu osadniczego w Czermnie;

9). U. Stankiewicz, Wczesnośredniowieczne grodzisko we wsi Czermno gm. Tyszowce i opracowanie materiałów z wykopu NE 22B;

10). B. Stawrew, Materiały z wykopów NE 41C i NE 41D na grodzisku w Czermnie;

11). A. Urbański, Stanowisko 2 – Podgrodzie w obrębie wczesnośredniowiecznego kompleksu osadniczego w miejscowości Czermno gm. Tyszowce, woj. Zamojskie. Z badań wykopaliskowych w roku 1979;

12). W. Wojdat, Materiały z wykopów NE 31B, C, D i SE 31B na grodzisku w Czermnie, w. zamojskie.

Wykorzystane zostały także prace magisterskie przechowywane w Instytucie Archeologii UW, a poświęcone wykopaliskom w Czermnie w 1997 r.:

1). B. Gwiazdowska-Nowak, Zwierzęta w gospodarce wczesnośredniowiecznej osady w Czermnie Kolonii w. lubelskie stan. 3;

2). B. Nowak, Ceramika wczesnośredniowieczna z osady w Czermnie Kolonii w. lubelskie (stan. 3).

Stan realizacji zadania: zakończone!

Zadanie 5

Przygotowanie do druku monografii pt. Ceramika z Czermna w świetle wyników badań dawnych i weryfikacyjnych

Opis syntetyczny:    

W ramach zadania powstało kompleksowe opracowanie ceramiki z badań dawnych w Czermnie (1940, 1952; 1975-79; 1985; 1997), a także naczyń odkrytych w l. 2010-11, oraz w trakcie badań weryfikacyjnych planowanych na l. 2013-2014. W opracowaniu zostały wykorzystane ustalenia wynikające z realizacji zadania nr 4 (Marek Florek), zasadniczym jednak celem niniejszego zadania będzie kompleksowe opracowanie ok. 100.000 (!) fragmentów naczyń pochodzących z badań Jana Gurby, a przechowywanych w muzeach w Hrubieszowie, Tomaszowie Lubelskim i Zamościu. Wyniki badań w Czermnie zostały zestawione z najnowszymi opracowaniami ceramiki z Chełma, Stołpia, Busówna, Przemyśla oraz zachodnioruskich grodów leżących na terenie obecnej Białorusi i Ukrainy (m.in. Nowogródek, Wołkowysk, Grodno, Turzysk [Turijsk], Słonim, Włodzimierz Wołyński).

Opis szczegółowy:

W ramach zadania powstało kompleksowe opracowanie, obejmujące ceramikę z badań dawnych w Czermnie (1940, 1952; 1975-79; 1985; 1997), a także naczyń odkrytych w l. 2010-11, oraz w trakcie badań weryfikacyjnych planowanych na l. 2013-2014. Należy podkreślić, iż wstępnym etapem opracowania zbioru ceramiki z Czermna jest uporządkowanie całego materiału, który przechowywany jest w Muzeum im. St. Staszica w Hrubieszowie, Muzeum im. J. Petera w Tomaszowie Lubelskim i Muzeum Zamojskim w Zamościu.

Opracowanie składa się z następujących elementów:

1). pełny katalog 100.000 fragmentów naczyń, wraz z rejestracją ich cech w bazie danych

2). dokumentacja rysunkowa, fotograficzna, wraz z tzw. rysunkami rekonstrukcyjnymi ok. 1000 naczyń;

3). wyniki analiz laboratoryjnych;

4). opracowanie zawierające analizę znalezisk wraz z próbą syntezy.

Przewidziane są następujące rodzaje badań laboratoryjnych:

1). analizy składu chemicznego, w tym:

a). glin pobranych w okolicy Czermna;

b). mas garncarskich;

c). szkliwa na ceramice glazurowanej;

d). gliny konstrukcyjnej wczesnośredniowiecznego pieca garncarskiego z Perespy koło Czermna;

2). datowanie radiowęglowe nagarów na naczyniach;

3). datowanie termoluminescencyjne.

Wyniki badań w Czermnie zostały zestawione z najnowszymi opracowaniami ceramiki z następujących miejscowości: Chełm, Stołpie, Busówno oraz Przemyśl[1]. W dalszych studiach porównawczych punktem wyjścia było studium M. Malevskiej[2]. Należy podkreślić, że przegląd materiału (z Muzeum w Hrubieszowie) pozwala zakładać, iż znaczna część naczyń może być przypisana do określonych obiektów, co uzasadnia szerszą analizę tych zabytków.

[1] M. Auch, Wczesnośredniowieczna ceramika szkliwiona z Chełma, woj. lubelskie, APolski, 49 (2004), s. 49-94; Wczesnośredniowieczna ceramika ze Stołpia, [w:] Zespół wieżowy w Stołpiu. Badania 2003-2005, Warszawa 2009, s. 136-163; Średniowieczna ceramika szkliwiona z Przemyśla, R. Przemyski, 45 (2009), s. 141-162.

[2] M. V. Malevskaja, Keramika zapadnorusskich gorodov X – XIII vv., St. Petersburg 2005.

Stan realizacji zadania: zakończone!

Zadanie 6

Czermno i Gródek na tle środowiska naturalnego rejonu ujścia Huczwy do Bugu. Badania geofizyczne i paleogeograficzne

Opis syntetyczny:

Tomasz Herbich wraz z zespołemBadania geofizyczne bezpośredniego zaplecza osadniczego grodów (Czermno oraz Gródek).

Podczas badań została zastosowana metoda geomagnetyczna, pozwalająca wydzielić w podłożu obiekty o zróżnicowanych w stosunku do otoczenia właściwościach magnetycznych. Z wieloletniej praktyki badawczej wiadomo, iż w warunkach stanowisk polskich metoda ta pozwala na lokalizację i mapowanie pozostałości osadniczych, takich jak chaty, ziemianki, jamy, paleniska, elementy systemu obronnego osad, obiekty związane z działalnością przemysłową – piece do produkcji ceramiki, warsztaty metalurgiczne, pozwala także w zależności od typu pochówku i jego wyposażenia lokalizować groby.

Radosław Dobrowolski wraz z zespołemBadania paleogeograficzne

Badania te miały na celu:

1). charakterystykę współczesnego środowiska geograficznego wraz z określeniem stopnia jego zmian antropogenicznych;

2). rekonstrukcję pierwotnych warunków środowiska przyrodniczego (odtworzenie sytuacji morfologicznej i hydrologicznej);

3). określenie głównych etapów holoceńskiej ewolucji środowiskowej, ze szczególnym uwzględnieniem faz „human impacts”, zwłaszcza w okresie wczesnego średniowiecza.

Tomasz Dzieńkowski – Analiza osadnicza w kontekście badań paleogeograficznych.

W ramach zadania wykonane zostało zestawienie stanowisk wczesnośredniowiecznych nad dolną Huczwą – w strefie zaplecza osadniczego grodzisk w Czermnie i Gródku. Prace były ściśle skorelowane z działaniami zespołu Radosława Dobrowolskiego.

Stan realizacji zadania: zakończone!

Zadanie 7

Czermno – chronologia umocnień w świetle archeologicznych badań weryfikacyjnych

Konsultanci: Zbigniew Pianowski, Jacek Poleski.

Opis syntetyczny:

Celem zadania było przeprowadzenie badań wału grodu w Czermnie, a następnie analiza układu stratygraficznego zarejestrowanych warstw, odkrytych zabytków ruchomych, wyników datowania dendrochronologicznego.

Stan realizacji zadania: zakończone!

Zadanie 8

Stworzenie i prowadzenie strony internetowej (w polskiej, ukraińskiej i angielskiej wersji językowej), której treść dotyczy bezpośrednio badań w Czermnie i Gródku nad Bugiem.

Opis syntetyczny:

Stworzenie strony internetowej w 3 wersjach językowych (polska, ukraińska, angielska), której treść dotyczy bezpośrednio badań w Czermnie i Gródku nad Bugiem. Dodatkowo, w celu propagowania wyników badań utworzone zostało konto na portalu społecznościowym Facebook, Grody Czerwieńskie, w ramach którego są na bieżąco zamieszczane informacje dotyczące postępów m.in. w pracach wykopaliskowych oraz inne działania związane z opisywanym projektem (np. aktualne wydarzenia).

Stan realizacji zadania: w trakcie

Zadanie 9

Organizacja międzynarodowej konferencji.

Stan realizacji zadania: zakończone!